เมื่อดาวินชี่ไม่ได้วาดภาพที่แพงที่สุดในโลก

การล่มสลายของสตาร์ทอัพไบโอเทคระดับยูนิคอร์น Theranos ที่พานักลงทุนเสียหายไปกว่า 22,000 ล้านบาท นำโดยซีอีโอสาวซึ่งครั้งหนึ่งเคยติดอันดับ The World’s Youngest Self-Made Woman Billionaire หรือเหยื่อนักลวงรักชาวอิสราเอล The Tinder Swindler ในมาดลูกชายมหาเศรษฐีพ่อค้าเพชร จนมาถึงความเสียหายกว่า 2,500 ล้านบาทที่มีผู้เสียหายร่วมหมื่นคนในคดีแชร์ลูกโซ่ Forex 3D เรื่องต่างกรรมต่างวาระ แต่ต่างมีจุดร่วมหนึ่งที่ขับเคลื่อนนำคนมาร่วมหัวจมท้ายไปสู่ฝัน โดยปัจจัยหนึ่งนั้นก็คือการเอา ‘ภาพจำ’ มาเล่นกับใจคน ภาพที่ถูกสร้างจากการยึดโยงนิยามความสำเร็จจากจินตาการร่วมของคนในสังคม ถูกนำมาใช้จูงใจให้เชื่อว่าบุคคลเหล่านี้กำลังสร้างสะพานแห่งความสำเร็จไปสู่ความฝันไฝ่ในฝันอันเหลือเชื่อ

Photo credit: Medium

ภาพจำมักถูกเรียกทับศัพท์ที่มักใช้กันว่า ‘แบรนด์’ (Brand) แต่แบรนด์ไม่ใช่แค่ตราสินค้าหรือยี่ห้อ แต่กินความไปไกลกว่านั้น ‘เจฟฟ์ เบโซส’ (Jeff Bezos) อดีตซีอีโอ Amazon กล่าวว่า “แบรนด์ของคุณคือสิ่งที่คนอื่นพูดถึงคุณ ถึงแม้ว่าคุณจะไม่ได้อยู่ในห้องนั้นก็ตาม” หากคุณเปรียบตัวเองเป็นสินค้า ‘ภาพ (ในความ) จำ’ คือคำบอกเล่าจากสายตาของคนอื่นที่มองว่าเราคือคนแบบไหน รวมไปถึงความคิดที่มีต่อตัวเรา ซึ่งเป็นผลจากการที่เราสร้างตัวตน (Identity) คุณค่า (Values) และบุคลิกภาพ (Personality) ให้ผู้ชมได้รับรู้ (Perceptual) ผ่านการสังเกตแล้วนำมาตีความเป็นความรู้ความเข้าใจ (Cognitive) เกิดเป็นอารมณ์ (Affective) ซึ่งเมื่อเกิดเป็นอารมณ์แล้วผู้รับสารจึงมีการตอบสนอง (Conative)

กล่าวอีกนัยหนึ่งได้ว่า ภาพจำคือผลของบทสนทนาระหว่างผู้สื่อและผู้รับสาร ซึ่งพลังของการสร้างภาพจำหรือแบรนดิ้ง (Branding) นั้นทรงอานุภาพแค่ไหน หากจะเปรียบเป็นกรุงโรมที่ยากจะสร้างเสร็จภายในวันเดียว แต่ในโลกปัจจุบันที่ถูกขับเคลื่อนด้วยโซเชียลมีเดีย มีคนประเมินว่าชอบหรือไม่ชอบอะไรผ่านการตัดสินใจกดไลค์ด้วยเวลาที่น้อยกว่าเสี้ยววินาที ถึงแม้โรมอาจจะยังสร้างไม่เสร็จดี ภาพจำของโรมในใจคนก็อาจจะถูกสร้างเสร็จไปแล้วด้วยระยะเวลาที่สั้นกว่า นอกจากนี้ ความทรงพลังของแบรนด์นั้นยังไม่ใช่แค่สร้างการจดจำ แต่ยังรวมทั้งการสร้างความเชื่อมั่นจนไปถึงการสานสัมพันธ์ที่สามารถเปลี่ยนจากผู้ชมให้กลายเป็นลูกค้าผู้ภักดี แต่ในเวลาเดียวกัน ความเชื่อมั่นนั้นเองก็อาจจะถูกใช้เป็นอาวุธที่แทงเราข้างหลังทะลุถึงหัวใจ เมื่อมันถูกชักใยโดยมีผลประโยชน์ของใครอยู่เบื้องหลัง

Photo credit: Bloomberg.com

ก่อนจะถูกพิพากษาว่ามีความผิดตามข้อกล่าวหาฉ้อโกง ‘อลิซาเบธ โฮล์มส์’ (Elizabeth Holmes) เคยถูกขนานนามว่าจะเป็นสตีฟ จ็อบส์คนต่อไป อลิซาเบธเคยสร้างฝันให้กับนักลงทุนรวมทั้งชาวอเมริกันว่าเธอจะเป็นผู้บุกเบิกนวัตกรรมเปลี่ยนโลกไบโอเทคยุคใหม่ด้วยเครื่องตรวจเลือดที่สามารถทำเทสได้กว่า 100 รูปแบบโดยใช้เลือดเพียงไม่กี่หยด ซึ่งนอกจากการเป็นดาวในวงสังคมซิลิคอน วัลเลย์แล้ว อลิซาเบธก็ยังสวมบทสตีฟ จ๊อบส์ได้อย่างซึมลึกไปจนถึงการสร้างสำเนียงสไตล์การพูดและการแต่งตัวให้มีเอกลักษณ์ โดยเธอในลุคสตีฟ จ๊อบส์สาวได้ขึ้นปกนิตยสารชั้นนำเกี่ยวกับคนที่ประสบความสำเร็จมาแล้วแทบทุกฉบับ และยังไปบรรยายในทุกเวทีสำคัญรวมทั้งการร่วมเซสชั่นสนทนากับอดีตประธาณาธิบดี บิล คลินตัน และแจ๊ค หม่า ผู้ก่อตั้งบริษัทอาลีบาบา แต่ในเวลาดียวกันนั้น ประดิษฐกรรมที่เธอขายฝันกลับไม่มีผลวิจัยที่ถูกเปิดเผยอย่างเป็นทางการว่ามีผลสำเร็จ หากแต่ยังอยู่ในขั้นตอนของการพัฒนา และผลลัพธ์ที่ผิดพลาดจากเครื่องนี้ยังส่งผลเสียแก่คนจำนวนมาก ทั้งนี้ บริษัท Theranos ยังไล่บี้ฟ้องทุกคนที่กล่าวหาว่าเทคโนโลยีนี้ไม่สามารถถูกสร้างให้ใช้งานได้จริง

Photo credit: The Sun

หรือเรื่องราวจากโรแมนซ์สแกมสุดอื้อฉาว ความรักปัดขวากับลูกทิพย์เจ้าของกิจการเพชรชาวรัสเซีย-อิสราเอล หนุ่มหล่อรวยที่พาสาวๆ ไปสัมผัสไลฟ์สไตล์ระดับเจ็ดดาวในโรงแรมสุดหรู เครื่องบินส่วนตัว หรือแม้แต่ซื้อตั๋วเครื่องบินเพื่อให้เดินทางมาเจอกัน ก่อนจะใช้เทคนิคหลอกล่อพวกเธอให้ส่งเงินมาให้ยืมเป็นจำนวนมาก ซึ่งปัจจุบัน ‘ไซมอน เลวีฟ’ (Simon Leviev) หรือ ‘ชิมอน ฮายุต’ (Shimon Hayut) ที่ถูกปล่อยตัวหลังจากจำคุกก็ยังคงยืนยันความบริสุทธิ์ของตนเอง ในขณะที่หญิงสาวทั้งสามที่ร่วมมือกันเปิดโปงนั้นกลับยังต้องชำระหนี้ที่เคยกู้ยืมเพื่อส่งเงินให้เขา

Photo credit: Management Library

จนมาถึงกรณีล่าสุดที่เป็นข่าวโด่งดังและสังคมกำลังจับตามองกับคดีแชร์ Forex 3D ที่เดิมอ้างว่าเป็นบริษัทโบรคเกอร์เทรดเก็งกำไรค่าเงินต่างประเทศสุดล้ำด้วยระบบ AI อัจฉริยะ โดยมีนาย ‘อภิรักษ์ โกฎธิ’ เป็นซีอีโอในลุคผู้บริหารรุ่นใหม่ประสบความสำเร็จในอายุยังน้อย ออกสื่อในวงสังคม อยู่ในเพนท์เฮ้าส์สูดหรูมูลค่ากว่า 200 ล้านบาท เปลี่ยนรถซูเปอร์คาร์เป็นว่าเล่น แต่พอย้อนสืบไปกลับไม่พบประวัติงานด้านการจัดการการลงทุน แถมยังพ่วงนักแสดงสาวชื่อดัง ‘พิ้งกี้ – สาวิกา ไชยเดช’ มาเป็นพรีเซนเตอร์ ทั้งที่การประกอบธุรกิจซื้อขายเงินตราต่างประเทศ (Forex) นั้นยังไม่อยู่ในขอบเขตอำนาจของพระราชบัญญัติหลักทรัพย์และตลาดหลักทรัพย์ นั่นหมายความว่าโบรกเกอร์ Forex สัญชาติไทยไม่มีอยู่จริง ถ้ามีคือผิดกฎหมาย แต่ก็ยังมีนักลงทุนจำนวนมากที่ไม่สามารถหักห้ามใจกับข้อเสนอที่ดีเกินจริง เมื่อผู้ลงทุนสามารถที่จะรอรับเงินปันผลได้เลยหลังฝากเงิน มีการประกันเงินต้น 100% รวมถึงได้รับเงินปันผลสูงกว่าอัตราดอกเบี้ยสูงสุดที่สถาบันการเงินตามกฎหมายจะพึงจ่ายได้ ทั้งยังจะได้รับผลตอบแทนจากการแนะนำเพื่อนมาลงทุน มีผลตอบแทนเป็นลำดับขั้นโดยจะเข้าร่วมได้เมื่อสมัครต่อจากคนที่ลงทุนไปก่อนหน้า ซึ่งในระยะแรกนั้นผู้ลงทุนจะได้รับการปันผลจริง จึงสร้างความมั่นใจให้อยากลงทุนเพิ่มขึ้น เกิดเป็นเครือข่ายสมาชิกกว่า 80,000 คนนำเงินมาลงทุนรวมแล้วน่าจะถึง 40,000 ล้านบาท ไปสู่คดีที่กำลังจะกลายเป็นตำนานบทใหม่ต่อจากแชร์แม่ชม้อยที่ปิดฉากไปเมื่อ 30 ปีที่แล้ว

การสร้างภาพจำไม่ใช่เรื่องผิด ภาพลักษณ์เป็นส่วนหนึ่งของการสื่อสาร เหมือนที่ทุกวันเราแต่งตัวออกไปพบปะผู้คนข้างนอก ไม่ว่าเราอยากหรือไม่อยากเป็นไปตามมาตรฐานความดูดีที่สังคมกำหนด หรือแม้กระทั่งสำเนียงการพูดท่วงท่าอากัปกิริยาต่างๆ ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของการสื่อสารบอกตัวตนทั้งนั้น และถึงแม้กลไกในการชวนเชื่อยังมีปัจจัยอีกหลายอย่าง เเต่ก็ปฏิเสธไม่ได้เลยว่าภาพที่ถูกสร้างคือปราการด้านหน้าที่ดึงดูดความสนใจเหมือนไฟที่ใช้ล่อเเมงเม่า 

Circa 1490-1519, oil on panel, 45.4 cm × 65.6 cm (25.8 in × 17.9 in), private collection. (Photo by VCG Wilson/Corbis via Getty Images)

ภาพลวงที่ถูกกอปรสร้างอย่างซับซ้อนจะไม่สามารถดูสมจริงได้หากปราศจากการให้ความหมาย เฉกเช่นความสูญเสียที่จะไม่สามารถเกิดขึ้นได้ด้วยการปรบมือข้างเดียว เมื่อเราเลือกที่จะปล่อยใจให้อ่อนไหวไปกับ ‘ภาพ’ มากกว่าทำความเข้าใจใน ‘ข้อเท็จจริง’ อย่างรู้เท่าทันโดยลืมหลักการและความเป็นไปได้ ภาพ Salvator Mundi ที่วาดโดย ‘เลโอนาร์โด ดาวินชี’ ถูกประมูลในราคา 14,000 ล้านบาทเมื่อปี ค.ศ. 2017 กลายเป็นภาพวาดที่มีราคาแพงที่สุดในโลก  แต่คนเราจะต้องเสียรู้ไปอีกเท่าไหร่กว่าจะเรียนรู้ได้ว่า ภาพแห่งความหวังของตัวเองนั้นถูกตวัดฝีแปรงวาดด้วยเจตนาอันฉ้อฉล

อ้างอิง

Popticles
Forbes
Kimjursa

The Guardian
60 Minutes Australia
Hello! Thailand

Spring

Komchadluek

WikiFX